Završna istraživačka tema u okviru jednogodišnjeg projekta "Medijska svesnost" Novosadske novinarske škole[1] odnosila se na  utvrđivanje  medijskih strategija o odnosu Srbije i Crne Gore. Neposredan povod bili su vanredni izbori u Crnoj Gori koji su istovremeno bili i svojevrsna sondaža javnog mnjenja o modelima budućeg ustrojstva Jugoslavije. Kroz  praćenje predizborne kampanje u Crnoj Gori mediji su eksplicirali i sopstveni stav prema tom problemu.

U toku trajanja projekta "Medijska svesnost" akademske 2000-2001. godine monitorovano je u medijima na većinskom i manjinskim jezicima još i kako su pratili septembarske i decembarske  predizborne i izborne aktivnosti u Srbiji, zatim odnos medija prema "drugima", tačnije koliko se u medijima na većinskom jeziku prate zbivanja u manjinskim zajednicama i vice versa. Svi dosadašnji rezultati su objavljeni na "Media Online".

Korpus i metod

Korpus koji se odnosi na Srbiju i Crnu Goru obuhvata dva meseca (mart i april 2001) dnevnih i sedmičnih pisanih i elektronskih medija na većinskom i jezicima nacionalnih manjina. Obuhvaćeno je vreme pred izbore, sam izborni dan i postizborni odjeci. Analizirani su dnevni listovi koji izlaze u Vojvodini "Dnevnik" i "Magyar szo", ali i najčitaniji dnevni list u Srbiji "Blic", zatim najanalitičniji dnevni listovi u Srbiji "Danas",  i "Glas javnosti"; regionalni sedmičnici na jezicima nacionalnih manjina: "Hlas ludu", "Ruske slovo" i "Libertatea". Aanaliza obuhvata i lokalni list na mađarskom jeziku "Dunataj" i srpskom "Somborske novina". Od elektronskih medija analiziran je program na romskom i slovačkom jeziku Radio Novog Sada i nezavisna TV produkcija "Urbans" iz Novog Sada.

Metoda monitoringa bila je kombinovana kvantitativno-kvalitativna analiza sadržaja. Kvantitativnom analizom su obuhvaćene kategorije: broj i obim tekstova, situiranost na stranici, žanr, izvor, povod, subjekt, objekt, citiranost. Kvalitativnom analizom je monitorovana uređivačka politika utvrđivanjem prevalentnih nosilaca stavova i aktera; uočavane su tematske celine i konflikti koji su odabirani za medijsku prezentaciju, kao i prevalentni stavovi u odnosu na osnovnu temu analize "odnosi u federaciji".

Svi posmatrani mediji bavili su se samo političkim aspektima crnogorske svakodnevice, a sve ostalo što bi se odnosilo na ovu Republiku - izostalo je.

Generalno gledano, ovom temom su se u posmatranom periodu bavili uglavnom mediji koji svoju publiku traže na celoj teritoriji Srbije. Regionalni i lokalni, kao i oni na jezicima nacionlnih manjina, (osim na mađarskom), nisu smatrali da je to relevantna tema za njihovu interesnu grupu.

Pseudo-događaji (konferencije za novinare, izjave selektiranih aktera) su najčešće praćeni i to na faktografskom nivou. Malo je bilo istraživačkih i analitičkih tekstova, najčešće su događaji registrovani vestima, a ako su opširnije obrađeni, to je činjeno u formi izveštaja sa ili bez citata.

Mesto unutar medija izdvojeno za ovu temu nije ukazivalo na to da je ona  "presudna" u tom društveno-političkom trenutku za SRJ.

U svim medijima najcitiranija osoba je Milo Đukanović, predsednik Crne Gore, sa neutralnim (u manje slučajeva) i negativnim predznakom (češće).

Mediji su uglavnom upućivali jasnu poruku javnosti o poželjnom rešenju problema budućeg statusa Crne Gore kao, više-manje, samostalne jedinice u okviru preuređene federacije. Veoma retko su prezentovani argumenti koji objašnjavaju stav o nezavisnoj Crnoj Gori, za koju su se zalagali politički akteri iz tog entiteta.

Manjinski mediji ovu temu uopšte nisu prepoznali kao relevantnu za svoju publiku i umesto nje najčešće je nuđena alternativna - položaj Vojvodine unutar Srbije. Pojedini, kao što su rusinski i romski, bavili su se gotovo isključivo odnosima unutar sopstvene zajednice, a sve što je regionalnog ili saveznog značaja uređivačka politika tematskih celina je smatrala  irelevantnim.

"Blic"

U posmatranom periodu "Blic" je svakog dana objavljivao prosečno 3 teksta (veličine oko 100 cm kvadratnih), sa trendom povećavanja kako su se približavali izbori. Najviše tekstova je bilo u periodu odmah nakon izbora (tri puta više tekstova nego ostalih dana).

Prevalentan izvor informacija "Blica" su dopisnici iz Crne Gore (45%), što ove dnevne novine izdvaja u odnosu na ostale na srpskom jezičkom području.

Pseudo-događaji (izjave, saopštenja za štampu i press-konferencije) su predstavljali polovinu od ukupno praćenih, čime se suzio uvid u predizbornu stvarnost crnogorskog političkog miljea.

Ovakvom, veoma skromnom, odabiru događaja odgovaraju i medijski žanrovi - 90 odsto čine vesti i izveštaji, a analitički članci i  komentari svega nešto više od 2 odsto.

Drugi aspekt analize - ocena uređivačke strategije pri izboru tekstova i njihovih sadržaja - ukazao je da urednički  kolegijum "Blica" sledi, kada je reč o odnosima unutar Crne Gore, jednu izbalansiranu politiku u odabiru  strana u konfliktu i njihovih stavova (crogorskih političkih stranaka, a pre svega DPS i SNP - 22:23 teksta).

Nasuprot tome "problem odnosa Srbije i Crne Gore", je predstavljen kao politički konflikt republičke vlade Crne Gore i savezne administracije. Disbalans je izrazit, jer je saveznoj administraciji i eksplikaciji njenih stavova bilo posvećeno svega 7 odsto tekstova. "Blic" je ovaj problem predstavio  kao sukob konfrontiranih političkih opcija unutar Crne Gore, čime je uređenje budućih odnosa svedeno na ishod unutarnjeg političkog konflikta među crnogorskim partijama.

Najčešći "nosilac stavova" je Milo Đukanović, predsednik Crne Gore koji se citira čak u  25 tekstova, 3 puta više nego Vojislav Koštunica (personifikacija druge opcije).

Iako je problem redefinisanja odnosa u SRJ bio lajtmotiv izborne kampanje u Crnoj Gori, čak polovina objavljenih tekstova u "Blicu" ne identifikuje stav subjekata događaja o kojem se izveštava prema tom problemu. Druga polovina izbalansirano predstavlja sve ponuđene opcije.

"Dnevnik"

Položaj Crne Gore u Jugoslaviji, kao i izbori u toj republici u najstarijem  vojvođanskom dnevnom listu, nisu predstavljeni kao teme od prioritetnog interesa za javnost. Njima je posvećeno 4 odsto ukupnog broja priloga  u analiziranim izdanjima lista (u proseku 2-3 teksta dnevno). Najviše (17 tekstova) je objavljeno odmah nakon izbora kada je list saopštavao rezultate. Druge teme, na primer  iz svakodnevnog života crnogorskog društva potpuno su zanemarene.

Izvor informacija najčešće agencijski (72%), zatim sopstveni novinari 25%, a dopisnika iz Crne Gore ova novina nema.

Od žanrova apsolutno preovlađuju vesti (35%) i izveštaji (54%), objavljen je samo 1 komentar i to u rubrici "Drugi pišu". Prenesen je iz "Ekspres Politike" i izražava jasan negativan stav prema Milu Đukanoviću.

Iako je uredništvo nastojalo da o dešavanjima u Crnoj Gori zauzme neutralan stav (60% tekstova), kvalitativna  analiza ukazuje na to da ovaj medij nije nepristrasan u tretmanu različitih stavova  prema rešenju problema.

Primat se daje stavu protiv nezavisne Crne Gore korišćenjem nekoliko uređivačkih strategija:

·         različitim vrednosnim tretmanom nosilaca (pozitivno vrednovanje 26%, negativno 14%, neutralan 60%);

·         selekcijom subjekata kojima je data mogućnost da iznesu svoj stav (najčešće su subjekti iz Crne Gore: Liberalni savez, Narodna stranka, DPS, državljani Crne Gore u Srbiji, predstavnici crnogorske vlade);

·         komentarisanjem različitih rešenja.

U "Dnevniku" prevlađuje stav za federaciju, federaciju na preuređenim osnovama ili demokratski način dolaženja do rešenja, a upola je manje prikazan stav subjekata koji se zalažu za samostalnu Crnu Goru.

"Danas"

"Danas" je dnevno u proseku objavljivao oko 5 tekstova (ukupan korpus 261). Najmanje ih je bilo u prvom periodu, a najviše odmah nakon izbora.

Najzastupljeniji žanr su bile vesti (44%), a  svega 2 analitička teksta su objavljena u posmatranom periodu. Povodi su uglavnom izjave i saopštenja (70%).

Autori su podjednako i novinari i agencije (82 autorska naspram; 74 agencijska teksta).

Izbori u Crnoj Gori su bili  osnovna tema u 81 tekstu, a pregovori o odnosu Srbije i Crne Gore i referendumu o nezavisnosti Crne Gore u 92 teksta. Kao nosioci stava najzastupljeniji su subjekti iz Crne Gore (50%). Dve trećine aktera je iz Crne Gore, a onih iz federacije dva puta više nego onih iz Srbije.

Vrednosno negativno obojena je jedna trećina tekstova.

Najčešće zastupljena osoba je bio Milo Đukanović, duplo više nego Predrag Bulatović i Vojislav Koštunica.

Nezavisnost Crne Gore je u listu "Danas" predstavljena više negativno nego neutralno. Najčešći argument koji je navođen u prilog održanja federacije  je mogućnost destabilizacije Balkana ukoliko se Crna Gora ocepi (20% tekstova). Nasuprot tome, najčešće navođen razlog za otcepljenje je stabilizovanje situacije u Crnoj Gori.

Oprečnost u stavovima se prenela na polemiku sa federacijom, ali ne i sa Srbijom (stoga je bilo tri puta više aktera iz federacije nego iz Srbije).

"Glas javnosti"

I "Glas javnosti", kao i prethodni dnevnici, vidljivo je favorizovao opciju za federaciju u odnosu na ideju samostalne Crne Gore. Nedovoljno se upuštao u analizu ovog problema i stanja u Crnoj Gori, ali i izveštavanje o raznim aspektima života crnogorskog društva, a ne samo o političkim događajima u ovoj republici.

"Glas javnosti" ukupno je objavio 233 teksta relevantna za analiziranu temu, prosečno 9 tekstova dnevno. Broj tekstova se nije linearno povećavao sa približavanjem datuma izbora, već je varirao, od najmanje 3 teksta do maksimalnih čak 26 tekstova u jednom danu.

S obzirom da u Crnoj Gori ovaj list ima svoja dva dopisnika 18% tekstova je bilo sa "lica mesta", a čak 37% su pisali novinari matične redakcije. Ostali tekstovi su preuzeti od agencija (Beta, Srna, Fonet, Tanjug).

Prednost je ovaj list dao pseudo događajima (64%), tri puta više nego aktuelnim događajima. Čak dve trećine objavljenih tekstova govori o izjavama ili saopštenjima lidera stranaka, a još 10 o njihovim konferencijama za štampu. Inicijativa novinara očituje se u intervjuima (6 priloga), te kroz izjave inicirane specijalno za "Glas javnosti" (4%), dok tekstovi bez aktuelnog povoda (reportaža, članak, pisma čitalaca) čine svega 8% od ukupnog broja posvećenih ovoj temi.

Među analiziranim tekstovima, najveći broj je posvećen samim izborima u Crnoj Gori (27%), zatim pregovorima o odnosima Srbije i Crne Gore (17%), te referendumu o nezavisnosti (8%), političkoj situaciji u Crnoj Gori itd... Trećina tekstova predstavlja ostala zbivanja u toj republici, koja daju sliku celokupnog crnogorskog života što je prava retkost za medijsko područje Srbije.

Uređivačka platforma "Glasa javnosti" jasno je upućivala poruku široj javnosti o poželjnom rešenju problema budućeg statusa Crne Gore, s obzirom  da je broj tekstova u kojima su se razni subjekti zalagali za federaciju dvostruko veći u odnosu na one koji su bili za konfederaciju. U 14 priloga podržava se  preuređena federacija, nezavisna Crna Gora u 24 teksta, zalaganje za konfederaciju u samo 3 teksta.

Stav za redefinisanu federaciju ekspliciran je u 4,5% tekstova.  Argumenti su:

·         stabilizacija Balkana (zaustavljanje dezintegracije, mir, sigurnost);

·         i demokratski odnosi u federaciji.

Opcija samostalne Crne Gore argumentovana je:

·         postojanjem nacionalizma u Srbiji: "srpski hegemonizam" (3 priloga);

·         ekonomski boljitak za Crnu Goru (3priloga);

·         tradicija državotvornosti Crne Gore (3 priloga).

Favorizovanje opcije  ostanka u zajedničkoj državi vidljivo je u "Glasu javnosti". Koaliciji za Jugoslaviju posvećeno su 43 teksta, a DPS i SDP 33. DPS je uvek predstavljana sa negativnim predznakom. LSCG se pojavljuje kao akter u svega 3 teksta, iako se baš ova stranka pokazala nakon izbora kao ključ razrešenja pat-pozicije.

Najčešće citirana osoba je bio M. Đukanović (16 tekstova) i to uglavnom u negativnom kontekstu, P. Bulatović (8), D. Šoć (8), V. Koštunica (7),  V. Petrović (4).

"Magyar Szo"

Ovaj jedini dnevni list koji izlazi na nekom od manjinskih jezika (mađarskom) nije ovoj temi posvetio značajniju pažnju. U 50 analiziranih brojeva, objavljeno je 87 tekstova posvećenih izborima u Crnoj Gori i tim povodom budućem statusu dve republike. To čini svega 1,95% od ukupnog broja priloga. Koliko je ova tema bila na marginama govori i podatak da u prvih 15 brojeva nije objavljen ni jedan tekst.

U posmatranom periodu glavne teme su bile hapšenje bivšeg šefa DB Radeta Markovića i bivšeg predsednika Slobodana Miloševića, kao i položaj Vojvodine povodom usvajanja Platforme o  autonomiji Vojvodine Skupštine APV.

Crnogorski izbori su najčešće propraćeni izveštajima (34,14%) i vestima (28,04%). Osim toga objavljeno je još i 6 komentara (3 preuzeta a 3 su pisali novinari ovog lista), 1 reportaža, 1 komentatorski izveštaj i 1 intervju.

To je i razumljivo, jer su uglavnom praćeni aktuelni događaji (36,47%), zatim su objavljivane izjave i saopštenja kao tipični pseudo-događaji (30,58%) i konferencije za novinare (17,64%).

Na kraju same kampanje, redakcija je poslala novinara u Crnu Goru i potom objavila 2 reportaže i opširan intervju sa  Miodragom Vukovićem.

Subjekti i akteri su isključivo političari - nema stručnjaka, predstavnika NVO itsl. Ni jednom se ne pojavljuju, niti kao subjekt niti kao akter, osobe iz Liberalnog saveza ili iz Narodne stranke. Nema subjekata iz crkvenih krugova iako je bila veoma prisutna u predizbornoj kampanji.

Uočeno je takođe da se kao akteri do saopštavanja rezultata ne pojavljuju ni vojvođanski političari. Tek nakon izbora po jednom izjavom su se oglasili Nenad Čanak i Mika Stevančev. To se može smatrati potpuno marginalnim.

Nedostajale su i informacije o "aktivnostima beogradskih Crnogoraca" i "vojvođanskih Crnogoraca". Podsetimo da veoma veliki broj Crnogoraca živi u Vojvodini, većina su u nekoliko kolonizovanih naselja nakon Drugog svetskog rata i tradicionalno je u svim istraživanjima na  ovom području zabeležena najmanja socijalna distanca prema njima.

Najviše prostora je dobio stav "iznalaženja rešenja demokratskim putem ma kakvo ono bilo" (20,68%), zatim stav o nezavisnosti Crne Gore (17,24%). Gotovo trećina tekstova nije imala nikakav izraženi stav.

Subjekti iz Srbije (Đinđić, Batić, Obradović i Tadić) zastupaju stav da se konflikt mora rešiti demokratskim putem, Vojislav Koštunica zastupa uvek izričito opciju federalnog uređenja, stoga ga subjekti iz Crne Gore uvek apostrofiraju u negativnom kontekstu. Što se tiče subjekata iz Crne Gore, dominiraju Milo Đukanović (10 puta, od toga 2 puta sa fotografijom) sa saradnicima.

Ostali mediji

Sedmičnici na slovačkom, rumunskom i rusinskom nisu smatrali da je ova problematika relevantna za njihovu čitalačku publiku. Na primer, "Libertatea" uopšte nije posvetila pažnju, a "Ruske slovo" je u posmatranom periodu objavilo samo 8 tekstova,što čini 2,8% od ukupnog sadržaja.

Preovlađuju izveštaji i vesti (75%).

Pred izbore je objavljeno 5 tekstova u kojima se više ističe (60%) stav V. Koštunice i Z. Đinđića o preuređenoj federaciji, dok u 40% tekstova stav ili nije preciziran ili se iznose zalaganja za nezavisnu Crnu Goru. Nakon izbora su objavljena 3 teksta u istom broju  i oni zauzimaju celu stranu. Zajednički imenitelj ovih tekstova je: "izborni rezultati su dokaz da je moralni pobednik Koalicija za Jugoslaviju". Međutim M. Ramač, autor uvodnika za svaki broj iznosi mišljenje da je "problem ostao isti, kao i pre 10 godina. Federacija ravnopravnih ili centralizovana država u kojoj glavnu reč ima Srbija."

Dok se "Hlas Ludu" nije gotovo uopšte bavio posmatranim problemom, informativni program Radio Novog Sada na slovačkom jeziku, iako sporadično, ipak je ovu temu "držao" neprestano u emisijama vesti. U posmatranom periodu, emitovano je 48 priloga. Osim političkih tema, slušaocima nije ponuđena niti jedna druga informacija o Crnoj Gori.

Za razliku od drugih medija, Radio je emitovao najviše priloga dnevno na početku i na kraju kampanje. Između ova dva perioda bilo je i po 12 dana u kontinuitetu, a da se ne emituje ni jedan prilog na ovu temu.

Uglavnom su sadržaji preuzimani od agencija (najdominantniji TANJUG), što upućuje na to da je reč o vestima i kratkim izveštajima. Povod su izjave političara (35), rutinski aktuelni događaji (8) i konferencije za novinare (5).

Pregovori o odnosima Srbije i Crne Gore su najzastupljenija tema (44%  priloga), zatim izbori (33%) i na kraju referendum o nezavisnosti Crne Gore (23%).

Od subjekata, najviše prostora se daje državnim organima Crne Gore (38%) i mnogo manje saveznim organima (19%).

Subjekte iz Crne Gore predstavlja najčešće Milo Đukanović (33%), a od partija apsolutno najcitiranija je DPS (66%).

Saveznu vladu predstavlja najčešće Vojislav Koštunica (44%).

Od stavova, najzastupljeniji je onaj za preuređenu federaciju (33%), zatim za nezavisnu Crnu Goru (23%), za demokratski način dolaženja do rešenja  (17%), za federaciju (15%) i konfederaciju (8%).

Ovi rezultati nisu neočekivani, s obzirom da je ipak reč o radijskom programu koji je u sastavu RTS-a i koji nažalost emituje sa mnogo manje predajničke snage i vremena na zajedničkom talasu za Rusine, Ukrajince, Rumune i Slovake, nego što je to bilo pre desetak godina kada je svaki od pomenutih programa bio mnogo samostalniji, obimniji i jače čujnosti te bolje pokrivenosti manjinske teritorije. Od devastirane redakcije i programa ne može se više objektivno ni očekivati.

U lokalnim medijima, kao što su na primer emisija "Romano Drom" Radio Sombora na romskom, ili nedeljnik "Dunataj" na mađarskom odnosno "Somborske novine" ovoj temi u posmatranom periodu posvetili su sasvim minoran prostor za objektivnu analizu.

Nezavisna TV produkcija Urbans u okviru emisije "Vojvodina Sat" je  u posmatranom periodu posvetila 3,75% od svih priloga temi odnosa Srbije i Crne Gore.

Svi obrađeni prilozi su kao povod imali aktuelan događaj, realizovali su ih novinari redakcije i pripadaju nekom od analitičkih žanrova.

Za sve je karakteristično da se pitanje budućeg ustavnog položaja Crnr Gore prelama kroz pitanje ustavnog položaja odnosno autonomije Vojvodine. Druga karakteristika je da se u svim prilozima javljaju anketirani građani i svi su iz Vojvodine.       

Posebna pažnja je posvećena prezentaciji stavova vojvođanskih Crnogoraca. Ankete su snimane u manjim mestima koja su poznata po naseljenim crnogorskim kolonistima i njihovim naslednicima. Zanimljivo je da oni sebe smatraju Vojvođanima i da su za samostalnu Crnu Goru i veoma autonomnu Vojvodinu.

Valja istaći da su u svim prezentovanim rubrikama sučeljena dva  suprotna stava. Bez izuzetka se u razmatranju odnosa Srbije i Crne Gore pojavljuje kao argument ekonomski aspekt ili (ne)demokratski odnosi unutar federacije.

Zaključak

Na kraju, iz svega rečenog bi se moglo zaključiti da medijska publika u Vojvodini nije imala pravu sliku o ukupnoj društvenoj klimi pred, za vreme i nakon izbora u Crnoj Gori. Niti "novooslobođeni mediji" (nakon 5. oktobra 2000), niti bivši "nezavisni mediji", a posebno oni na jezicima nacionalnih manjina, nisu ovu temu smatrali izuzetno relevantnom, pa čak uopšte značajnom za svoju publiku, niti su se trudili da izbalansiranom uređivačkom politikom ponude ravnopravno sve opcije koje su bile »u igri«, niti su svim akterima dali podjednaku šansu da iskažu svoje stavove i daju za njih odgovarajuće argumente. Čini se da je "izbalansiranost" još uvek u republičkim, pokrajinskim i lokalnim medijima uređivačka politika koja nema primat.

Dr Dubravka Valić Nedeljković vodi Novosadsku novinarsku školu. ©Media Online 2001. All rights reserved.

[1] Koordinatorka projekta dr Dubravka Valić Nedeljković, metodolog mr Jovanka Matić, jezički mentori: Vicko Arpad, Niku Čobanu, Anamarija Boldocka, Boris Varga. Monitori: Jelena Ećim, Adelina Ardeljan Jokić, Tanja Hardi, Tanja Bođanec, Olja Hardi,  Branislav Pećkovski, Žaklina Žoldoš, Marta Santo, Rozalija Šimunović, Elvira Tot, Žužana Horvat, Bela Muhi, Anđelija Vučurević, Ljiljana Zrnić, Nenad Vladisavljev, Radmila Zećirović, Branka Ranisavljević,  Mirjana Gegenbauer, Dunja Draginčić, Marko Međedović, Ištvan Farkaš, Ivanka Nović, Zorica Nikolić.